Waar kun je terecht voor een medische transitie?

Er zijn in Nederland meerdere medische centra waar volwassen die transseksueel zijn een transitie kunnen ondergaan. Dat zijn het VUmc te Amsterdam en het UMCG te Groningen. Kinderen kunnen terecht bij het VUmc te Amsterdam en tot 1 januari 2017 bij het LUMC te Leiden. Leiden is neemt helaas geen nieuwe patiënten meer aan.

In deze centra werken specialisten uit meerdere medische disciplines (psychologen, psychiaters, endocrinologen, gynaecologen, urologen, plastisch chirurgen, etc.) samen in een genderteam. Bij VUmc en UMCG kun je terecht voor je hele traject, te weten: intake, diagnostische fase en geslachtsaanpassende behandeling (hormonen en operaties).

Daarnaast zijn er een aantal vrijgevestigde psychologen of psychologenpraktijken waar je terecht kunt voor de diagnostische fase en soms een deel van het medische traject. Bij de patiëntenorganisatie bekende psychologen zijn:

Deze psychologen werken veelal samen met endocrinologen en chirurgen voor de geslachtsaanpassende behandeling (zoals: Den Haag, Amsterdam Slotervaart, maar ook ziekenhuizen in het buitenland, zoals: België, Duitsland, Thailand. In tegenstelling tot bij een genderteam, waar de behandeling meestal geheel in hetzelfde ziekenhuis plaats vindt, zul je bij behandeling door een vrijgevestigde psycholoog vaak met meerdere ziekenhuizen te maken krijgen, soms zelfs in het buitenland. Informeer aan het begin van je behandeling naar hoe het traject eruit ziet, wat je aan begeleiding kunt verwachten, hoe de verwijzing naar de behandelend artsen er uit ziet en welke onderdelen van je transitie je zelf moet regelen.

De real-life fase is ook een groeiproces. Als je hormonen gaat gebruiken ga je lichamelijk vervrouwelijken/vermannelijken en dat heeft een positieve invloed op je innerlijke beleving. Die twee kunnen elkaar versterken en daardoor je uitstraling verbeteren.

Uit welke fasen bestaat de transitie?

De transitie bestaat uit:

  1. aanmelding
  2. intake en screening
  3. diagnostische fase
  4. sociale transitie en start met de hormonen
  5. operatieve fase
  6. fase na de transitie
  7. wachttijden

De stappen die doorlopen worden zijn vastgelegd in een protocol van het ziekenhuis en internationaal in de Standards of Care van WPATH. Overigens is meer en meer het uitgangspunt voor de behandeling de individuele wens van de betreffende transgender. Sommige transgenders willen het hele traject ondergaan, anderen willen alleen bepaalde onderdelen van de transitie ondergaan.

1. Aanmelding

De aanmelding doe je bij een van bovengenoemde organisaties. Je hebt daarbij een verwijzing van je huisarts nodig.

2. Intake en screening

Na aanmelding word je op de wachtlijst geplaatst en in volgorde van aanmelding opgeroepen voor een intake of screeningsgesprek. Vooraf worden eventuele gegevens van hulpverleners opgevraagd. Doel van dit gesprek is na te gaan of iemand bij de betreffende instelling aan het juiste adres is. Als alle gegevens voorhanden zijn en kloppen en word je opgevoerd voor de diagnostische fase. Er kan sprake zijn van een (lange) wachttijd tussen de intake en de start van de diagnostische fase.

3. Diagnostische fase

Na een intake of screening volgt de diagnostische fase die bestaat uit een aantal psychologische en lichamelijke onderzoeken en maandelijkse gesprekken met een psycholoog. Waarom eigenlijk een psycholoog? Genderdysforie is gepubliceerd in de DSM-5. De DSM-5 is de afkorting van Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, ofwel het diagnostische en statistische handboek van psychiatrische aandoeningen. Jawel genderdysforie wordt geschaard onder psychiatrische aandoeningen. Daarom moet een psycholoog en in bijzondere gevallen een psychiater de diagnose stellen.

Het aantal gesprekken verschilt van geval tot geval. Meestal minimaal 5, het uiteindelijke aantal hangt af van de betreffende persoon. Je moet ook een aantal vragenlijsten invullen en een levensbeschrijving maken. In deze fase staan een aantal vragen centraal: Is er sprake van genderdysforie? Is er een sociaal netwerk? Is de mentale draagkracht van de persoon voldoende? Is men voldoende op de hoogte van de gevolgen van de medische transitie? Ook wil de psycholoog een gesprek met je waar je ouders, partner of andere naaste bij aanwezig is. Op het moment dat de psycholoog van mening is dat daadwerkelijk sprake is van genderdysforie, brengt hij het ‘specifieke’ geval in, in het genderteam. Dit team besluit of er tot de geslachtsaanpassende behandeling wordt overgegaan.

schrift-met-pen

Hestje voor transman

hestje

4. Sociale transitie en start met de hormonen

Na het besluit van het genderteam kun je aan het lange traject van de werkelijke transitie beginnen. Je wordt onderzocht door de endocrinoloog. Ondergaat een bloedonderzoek en een botscan. Je onderteken een verklaring en krijgt de cross-sexhormonen voorgeschreven.

Als je nog niet in de rol en het uiterlijk van het andere geslacht leeft, start je ongeveer gelijktijdig met de hormonen met je sociale transitie ook wel Real Life Fase (RLF of RLE) genoemd. Dat betekent dat je moet gaan leven in de rol en het uiterlijk van het gewenste geslacht. Sommigen ervaren deze fase als zwaar omdat het uiterlijk nog (te veel) afwijkt van het wensgeslacht. Ook moet je directe omgeving op de hoogte gaan stellen van je transitie, partner, kinderen, ouders, familie, buren, kennissen en vrienden, collega’s, medestudenten, etc). Regelmatig heb je overleg met je psycholoog en de endocrinoloog. Er wordt eenmaal in de drie maanden een bloedonderzoek uitgevoerd om je hormoonwaarden te controleren. Of je nu al wel leefde in het wensgeslacht of nu pas daarmee begint, de RLE start na de diagnostische fase en duurt tenminste 1 jaar.

De sociale transitie is een fase waarin je in meer of mindere mate problemen zult kunnen hebben met je passabiliteit. De hormonen doen hun werk nog niet en de chirurgische ingrepen duren nog even. Transmannen kunnen in deze periode hun borsten trachten weg te werken door het dragen van een binder of hesje en wijdere kleding. Hesjes zijn in Nederland verkrijgbaar bij Danaë maar er zijn ook internationale websites waar ze worden aangeboden. Verder kun je broekvulling gebruiken in de vorm van een prothese. Deze zijn er in vele soorten, maten en prijzen. Een eenvoudige en niet al te dure prothese is ook verkrijgbaar bij Danaë. Wat betreft je kleding als je het niet precies weet laat je dan eens adviseren in een of meer herenmode zaken. Ook transvrouwen moeten gaan experimenteren met kleding, make-up, haar (pruik of ander haarwerk en eventueel een borstprothese. Er zijn diverse zaken waar je terecht kunt voor advies of producten (zoals: lingerie / Danaë / Mariposa en in Antwerpen wordt regelmatig een stijl- en adviesavond voor transvrouwen gegeven.

30

5. Operatieve fase

Na ongeveer een jaar kun je beginnen met de geslachtsveranderende operaties. Hierover wordt overigens weer een besluit genomen door het medische team (genderteam). Operaties waar je aan kunt denken zijn:

Voor vrouw-naar-man transseksuelen:

  • verwijdering van de borsten
  • verwijdering baarmoeder, eierstokken en eventueel vagina
  • een genitale operatie

Voor man-naar-vrouw transseksuelen:

  • de genitale operatie
  • eventuele borstvergroting (deze operatie wordt momenteel alleen in heel incidentele gevallen vergoed door de zorgverzekeraar)
  • eventuele aangezichtscorrecties
  • eventuele stemoperatie
  • eventuele adamsappelcorrectie

Belangrijke info voor transvrouwen die in aanmerking komen voor een genderbevestigende operatie: Mag je beginnen met de vrouwelijke hormonen en kom je in aanmerking voor een genderbevestigende operatie, dan is het belangrijk om te weten of je de genitale-zone moet laten ontharen of juist niet; permanent ontharen kost veel tijd en laat beginnen kan uitstel van de operatie betekenen.

Voor meer informatie over deze operaties, zie onze pagina ‘Operaties‘ en de eventuele vergoeding door de zorgverzekering zie onze pagina ‘Zorgverzekering‘.

De ziekenhuizen hanteren een aantal voorwaarden om voor een geslachtsaanpassende operatie in aanmerking te komen:

  • diagnose genderdysforie
  • 18 jaar of ouder
  • real life fase van tenminste 1 jaar doorlopen
  • realistische verwachtingen over de operaties (geldt met name voor de genitale operaties)
  • geen medische contra indicaties
  • gestopt met roken enige tijd voor de operatie (periode verschilt per operatie)
  • gezond gewicht (BMI bij geslachtsoperaties 17 – 30 en bij transmannen bij borst en baarmoederverwijdering en colpectomie tussen 17 en 35).

laat je tijdig informeren door de betreffende chirurg.

6. Fase na de transitie

Nadat de operatieve fase is afgerond, start het gewone leven. Toch ben je er niet helemaal van af. Regelmatig zijn er nog medische controles nodig naar bloiedwaarden, botdichtheid, situatie neo-vagina. Daarnaast moeten transgenders zich realiseren dat ze ook bepaalde bevolkingsonderzoeken moeten ondergaan, ook als ze daar niet (meer) voor worden uitgenodigd.

7. Wachttijden

Helaas betaat de medische transitie voor een groot deel uit wachten omdat de verschillende genderklinieken en de vrijgevestigde psychologen vaak (lange) wachttijden en/of wachtlijsten hanteren, zowel na de aanmelding als tijdens de transitie. Hieronder volgt nadere informatie per organisatie, dit is wel een momentopname. Laat je bij aanmelding goed informeren omdat wachttijden kunnen veranderen, ze kunnen zowel korter als langer worden.

Genderteams:

  • VUmc: publiceert de actuele wachttijden op haar website.
  • UMCG: publiceert de wachttijden ook op de eigen website.

Vrijgevestigde psychologen (voor zover bekend):

  • Psycho Informa Instellingen: tot intake 3 à 4 maanden, behandeling start direct daarna indien de afspraken al bij de aanmelding worden ingepland.
  • Stepwork Transgenderzorg: neemt momenteel patiënten aan.
  • Psychologenpraktijk van der Vaart: onbekend.
  • Bas Fels Psychotherapie: 1 week voor intakegesprek en vervolgens 1 week voor eerste therapeutische gesprek
  • Jeugd en relatie psychotherapie: gemiddeld 3 weken, behandeling start direct daarna.

Volgens informatie van de zorgverzekeraars moeten behandelaars binnen afzienbare tijd mensen de behandeling geven waar ze voor zijn gediagnosticeerd. Deze afspraken zijn, volgens de zorgverzekeraars, met de genderklinieken gemaakt er zijn echter nog geen richttijden vastgesteld. Zijn de wachttijden voor een behandeling erg lang, dan moet de zorgverzekeraar formeel ervoor zorgen dat je toch een behandeling kunt ondergaan. Heb je het gevoel dat je heel erg lang moet wachten, langer dan anderen die in het traject zijn, wend je dan ook tot je zorgverzekeraar met het verzoek ervoor te zorgen dat je binnen afzienbare tijd voor behandeling in aanmerking komt.

Alle GGZ instellingen en vrijgevestigd psychologen en psychiaters moeten vanaf 1 april 2016 de wachttijden voor hun patiënten openbaar maken. Een wachttijd langer dan 6 weken wordt als te lang aangemerkt. Vooral gespecialiseerde instellingen halen deze wachttijd veelal niet.

Waar kan ik terecht voor thuishulp of ondersteuning direct na een geslachtsaanpassende operatie?

Als je denkt hulp nodig te hebben direct na een geslachtsaanpassende operatie en je geen beroep kunt doen op familie, buren of vrienden, dan kun je je, mits tijdig, wenden tot het WMO-loket van de gemeente waar je woont. De gemeente kan zorgen voor tijdelijke hulp bij het huishouden en andere werkzaamheden. Soms zijn er ook voorzieningen om boodschappen te (laten) doen.

20